۞ ۞ قلعه سام ، زيباي خفته در دل كوه ۞ ۞
گزارش تفصيلي –كارشناسي قلعه سام:
بر فراز كوه سام حد فاصل بخش هاي هليلان و چرداول از توابع شهرستان شيروان چرداول و به فاصله 3 كيلومتري روستاي "چم بور" قلعه اي موسوم به "قلعه سام "قرار دارد.اين محوطه از نظر شرايط اقليمي در منطقه گرم و مرطوب كه بيشترين نزولات جوي را داراست قرار گرفته كه در پادامنه كوه سام كه قلعه بر آن بنا گرديده رودخانه عظيم سيمره جريان دارد.راه ورود به قلعه كوه سام و دسترسي به قلعه مالرو صعب العبور بوده و بسيار مشكل مي باشد.
اين مجموعه از نظر شرايط جغرافيايي در حوزه مشرف به راست ،يعني در سمت شرقي رودخانه سيمره در بالاي ارتفاعات قرار گرفته است.
اين بناي عظيم با توجه به شيوه معماري ،مصالح بكار برده شده در ساخت بنا و مقايسه با ساير بناهاي مشابه مربوط به دوران ساساني مي باشد منتهي با عنايت به بررسي وشناسايي كه برروي سفال هاي اين محوطه انجام گرفت سفال هايي مربوط به قرون اول تا نيمه چهارم ه.ق بدست آمد كه خود حاكي از آنست كه اين محوطه پس از اينكه به تصرف مسلمانان درآمد به حيات اجتماعي خود ادامه داده است.
مجموعه بناي قلعه سام از سه بخش مرتبط ودر عين حال مجزا از هم و مستقل ساخته شده است.
بخش اول:
كه در دل كوه ساخته شده شامل پلاني است كه تقريباً با يك صليب ملايم كه ورودي چهار طاقي است سمت شرق ورودي يا دهليز اصلي آن بوده به بصورت دو راهرو جانبي ساخته شده است اين مجموعه بطور حتم بعداً به محوطه اصلي الحاق گرديده است.
دراين قسمت يك سري اماكن مسكوني نيمه مخروبه ساخته شده است كه اماكن داراي پلاني مربع و مستطيل بوده و سقوف ان همان طاق هاي گهواره اي مي باشد پس از عبور از اين بخش همانگونه كه اشاره گرديده به چهار طاقي ختم مي شود چهارطاقي بنايي است با چهار طاق قوسي شكل در چهار جهت اصلي و گنبدي تك جداره عظيم كه چون كل مجموعه از مصالح سنگ و ملاط گچ بنا گرديده است .
بخش دوم:
مجموعه اي است بصورت دو مجموعه پلكاني با اختلاف سطح ولي كاملاً مرتبط به هم سوا از مجموعه فضاها يا اتاق هاي مختلف با يك راهروي طولي كه در حدفاصل آن سقف با شيوه طاق گهواره اي با مصالح سنگ وگچ ساخته شده است.
در مجموعه الحاقات بطور كلي فضاهاي جانبي بخصوص مجموعه فضايي كه در شمال غرب و جنوب شرق امتداد داشته جهت گري وجود دارد.به نظر مي آيد كه زوايا بطرف جهت هاي اصلي مي باشند .اين راهروهاي طولي و مجموعه اتاق هايي كه در دو طرف جانبي آن ايجاد شده با پلكان در سمت جنوب و شرق اين فضاها به همديگر و به قسمت سطح بالايي مرتبط مي شوند.در قسمت هاي ديگر مجموعه آثار حركت وخيزها در پاركارها ديده مي شود كه اصولاً دراثر فرسايش و شرايط مشابه ديگري از بين رفته اند.
بخش سوم-
در سمت شمال غرب نسبت به موقعيت چهارطاقي روي يك پوزه طبيعي با اختلاف سطح قابل توجهي كه بالاتر از ارتفاع چهارطاقي قرار گرفته است برجي تعبيه گرديده كه داراي پلاني مربع مي باشد.درچهارگوش اين پلان چهار نيم استواني كه تقريباً زواياي جانبي را احاطه كرده است ساخته شده كه البته در حال حاضر جز بخشي از ضلع جانبي آن تعبيه تخريب گرديده و ديوارها نسبت به ساير قسمت ها آسيب بيشتري ديده اند.
محدوده داخلي برج برروي يك سطح نامنظم كه همان بستر صخره است قرار گرفته كه روي همين پوزه طبيعي محوطه داخلي برج شيارهايي طبيعي موجود مي باشد كه ارتباط و دسترسي را به بيرون و چشمه اي كه پايين اين مجموعه وجود دارد برقرار نموده است.
اين برج تنها برج ديده باني بوده كه بر كل محوطه و بخشهاي پاييني مشرف مي باشد.همانگونه كه قبلاً اشاره شد اين مجموعه در دامنه ارتفاعات قرار گرفته كه با شيبي به طرف شرق داراي دورنمايي مي باشد.
اين محوطه كا با نام قلعه سام خوانده مي شود در يك سيستم فضايي معماري از خصوصيات قلعه اي دوران تاريخي خصوصاً ساساني بوده عليهذا به تحتمال بسيار اين مجموعه با اماكني مسكوني وچهارطاقي وبالاتر از آن برج موجود ،احتمالاً آبادي كوچكي ويا سكونت گاهي موقتي بوده كه در موقعيتي خاص (فصلي،زمان جنگ و ...) از آن استفاده شده است چرا كه حريم بسيار ناچيز آن و اماكن بسيار محدود آن نمي توانسته درحد يك شهر يا قلعه اي مسكوني باشد.
وجه تسميه نام "سام" براين قلعه حتي بر كوه به درستي مشخص نيست با توجه به روايت هاي موجود احتمالاً برگرفته از شاهنامه مي باشد.(مردم بومي اعتقاد دارند كه پهلوان سام مدتي در اين قلعه زيسته است)
علت تخريب اين بنا چون ديگر موارد به درستي مشخص نيست ليكن به احتمال زياد وقوع زلزله اي عظيم به سال 334 ه.ق كه سفالي بعد از اين تاريخ نيز دراين مكان بدست نيامده مهمترين تخريب آن بوده است.مصالح ساخت بناي محوطه چون ديگر بنهاي دوره ساساني قلوه سنگ هاي نتراشيده در ابعاد مختلف همراه با ملاط گچ بوده كه بصورت نامنظم در بنا بكار رفته است كاملاً از نوع طاق هاي گهواره بوده و به شيوه فربي كار گذاشته شده اند شايد بدليل قطر زياد ديوارها بوده كه ديوارها وزن سنگين طاق ها را تحمل نموده است.
تزئينات اين بنا بدليل عوامل طبيعي و انساني از بين رفته و فقط يك لايه اندود گچي كه آن حكم بر اثر بارندگي رسوب گرفته ونامنطم مي باشد در محوطه داخلي اماكن مشاهده مي شود.اين بنا فاقد مالك خصوصي بوده ودر حريم منابع طبيعي موجود بوده و تحت نظارت ميراث فرهنگي استان ايلام قرار دارد.
با ايجاد جاده اي فرعي جهت دسترسي به قلعه ، مرمت و بازسازي آن و انجام تحقيقات كامل و جامع در جهت شناسانده اين محوطه تاريخي به عموم مي توان از آن به عنوان يك مكان گردشگري بهره برداري نمود هرچند كه به صعب العبور بودن آن گروههاي مشتاق آثار تاريخي از آن بازديد مي نمايند.
بيان پپيراني
كارشناس باستانشناسي
مردادماه 1378
هرگونه بهره برداري از اين مطلب بدون ذكر منبع پيگرد قانوني دارد.
بلنداي گردنه رفيع «قلاجه»، آغازين سرزميني است كه نام و اعتبار خود را از كهن ترين تمدن هاي ايران زمين برگرفته است. «ايلام» خاستگاه مردماني است كه ورق ورق تاريخ ديرپاي ايران را تجربه كرده اند. اعتبار ديرينه اين خاك و بوم در كنار جنگل هاي انبوه «بلوط و بنه» و از حركت و خروش رودهاي سيمره و كنجانچم به آن زيبايي محسور كننده اي بخشيده و پرتوهاي روح افزاي آفتاب از فراز كوه هاي قد كشيده كبير كوه ، مانشت و ديناركوه سرزمين طلوع خورشيد را به زيباترين عروس دردانه زاگرس بزرگ تبديل كرده است. دره هاي شگفت، رودها و آبشارهاي طرب انگيز، غارهاي بي نظير، كوه هاي سر به فلك كشيده، اقليم هاي متنوع آب و هوايي، همجواري ديدني كوه و دشت، سادگي هزار رنگ طبيعت وحشي، صداقت فرهنگ و هنر و چشم اندازهاي بديع استان، ايلام را به شاهكار خلقت ايران تبديل كرده است. استان ايلام همچون ستاره اي تابناك بر آسمان تاريخ وفرهنگ ايران زمين مي درخشد وآثار تاريخي بسيار فراوان بجاي مانده از تمدنهاي گذشته حكايت از ريشه دار بودن تاريخ وفرهنگ اين ديار در قرنهاي گذشته دارد. براستي ديار ايلاميان كه از هزاره هاي قبل از ميلاد تاكنون به صلابت قلاقيران بوده است وآوازه مردان وزنان سخت كوش وحماسه ساز آن در بزم ورزم دهل وسرنا شنيده مي شود ، به عنوان استاني ميهمان نواز پذيراي گردشگران و دوستداران خود است . آري ايلام قاب ديدگان هر بيننده اي را مينوازد و دهان هر گردشگری را به شگفتي وحيرت وامي دارد .